دب اکبر بزرگ ترین صورت فلکی نیمکره شمالی و سومین صورت فلکی بزرگ آسمان است که منطقه ای به وسعت ۱۲۸۰ درجه مربع از آسمان را اشغال کرده است. درخشان ترین ستاره های آن، صورتواره ی هفت اورنگ یا هفت برادران، یکی از معروف ترین و قابل تشخیص ترین الگوهای آسمانی را تشکیل می دهند. خرس بزرگ یکی از ۴۸ صورت فلکی است که در قرن دوم میلادی توسط بطلمیوس، ستاره شناس یونانی در کتاب المجستی طبقه بندی شد.

دب اکبر به همراه صورت فلکی های همسایه : گاوران، زرافه، تازی ها، اژدها، شیر، سیاه گوش و دب اصغر به خانواده صورت فلکی دب اکبر متعلق است.

افسانه دب اکبر

 

 دب اکبر در بسیاری از فرهنگ ها شناخته شده و با تعداد زیادی از افسانه ها در سراسر جهان در ارتباط است. این صورت فلکی با تاریخچه ای از دوران باستان یکی از قدیمی ترین صورت فلکی ها در آسمان محسوب می شود. از این صورت فلکی در اودیسه هومر و انجیل نیز نام برده شده است.

یونانیان باستان این صورت فلکی را با افسانه ی کالیستو، نیمف زیبایی که نزد آرتمیس، ایزدبانوی شکار، سوگند پاکدامنی خورده بود، در ارتباط می دانند. روزی زئوس کالیستو را می بیند و عاشق او می شود. این دو صاحب فرزند پسری می شوند به نام آرکاس.

هرا، همسر زئوس که از خیانت او خشمگین بود، برای انتقام کالیستو را به یک خرس تبدیل می کند. کالیستو به مدت ۱۵ سال به شکل خرس در جنگل سرگردان بوده و همواره تلاش می کرد از دید شکارچی ها پنهان بماند اما یک روز با پسرش آرکاس که در حال قدم زدن در جنگل بود روبه رو می شود. آرکاس که مادرش را به شکل یک خرس نمی شناخت برای دفاع از خود به خرس حمله می کند.

زئوس که از الیمپوس شاهد این ماجرا بود برای جلوگیری از بروز فاجعه گردبادی می فرستد که کالیستو و آرکاس را به آسمان ها برده و در آنجا آرکاس را به صورت فلکی گاوران یا گاوچران تبدیل می کند (در نسخه دیگری از افسانه گفته شده است زئوس آرکاس را به صورت فلکی دب اصغر تبدیل کرد.)

این عمل خشم هرا را بیشتر کرد و منجر شد که او از پدر و مادر خود، اوکئانوس(اقیانوس) و تتیس درخواست کند که هرگز به خرس اجازه ی حمام در آب های شمالی را ندهند. به همین دلیل است که خرس بزرگ در عرض های شمالی هرگز در زیر افق غروب نمی کند.

در نسخه دیگری از افسانه، این آرتمیس است که کالیستو را برای مجازات شکستن سوگند نیمف ها مبنی بر پاکدامنی به خرس تبدیل می کند (نیمف ها اجازه ی ادامه ی نسل ندارند). سال ها بعد، کالیستو و پسرش در جنگل دستگیر شده و به عنوان هدیه به لیکائون، پادشاه آرکادیا پیشکش می شوند. مادر و پسر به معبد زئوس پناه می برند و زئوس برای نجات جان کالیستو آنها را در آسمان ها قرار می دهد.

ستارگان اصلی دب اکبر

صورتواره هفت اورنگ:

هفت اورنگ یکی از قابل مشاهده ترین صورتواره های آسمان است که در بسیاری از فرهنگ ها شناخته شده است.

این هفت ستاره ی پر نور در ناوبری نیز بسیار مورد استفاده هستند زیرا به پولاریس، ستاره ی قطبی که در صورت فلکی دب اصغر قرار دارد و همواره جهت شمال را نشان می دهد، اشاره می کنند.

اگر میان ستاره آلفا و بتا خطی فرضی در نظر بگیرید و به اندازه ۵ برابر خط به طرف خارج حرکت کنید در نهایت به ستاره قطبی می رسید.

 

 

 

به طور مشابه اگر خط فرضی که در طول دسته هفت اورنگ امتداد می یابد را ادامه دهید به ستاره درخشان ژوبین دار در صورت فلکی گاوران می رسید. اگر خط را بیشتر ادامه دهید، بی ژوبین درخشان ترین ستاره صورت فلکی دوشیزه را نیز خواهید دید.

نام هفت ستاره ای که این صورتواره را می سازند دبه، مراق ، فخذ، مغرز، الیت(جون)، میزار(عناق) و قائد هستند که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد.

  • اپسیلون دب اکبر (الیت، جون، Alioth): الیت با قدر ظاهری ۱٫۷۶ و فاصله تقریبی ۸۱ سال نوری درخشان ترین ستاره در صورت فلکی دب اکبر و ۳۱ امین ستاره درخشان آسمان شب است. این ستاره به گروه متحرک ستارگان دب اکبر (گروهی از ستارگان با منشا و سرعت حرکت یکسان در فضا) متعلق است. نام سنتی ستاره منشا عربی دارد و به معنی “دم خرس” است.
  • آلفا دب اکبر (دبه، Dubhe ): دومین ستاره درخشان دب اکبر یک ستاره غول با قدر ظاهری ۱٫۷۹ و فاصله تقریبی ۱۲۳ سال نوری است. نام ستاره به معنی “خرس ماده” یا ” پشت خرس بزرگ” است. دبه به گروه ستارگان متحرک دب اکبر تعلق ندارد.
  • بتا دب اکبر (مراق، Merak): بتا دب اکبر یک ستاره رشته اصلی است که در فاصله ۷۹٫۷ سال نوری از منظومه شمسی قرار دارد. این ستاره یک “خرده قرص” از گرد و غبار با جرم ۰٫۲۷% جرم زمین در اطراف خود دارد که به دور ستاره می چرخد. مراق نیز مانند الیت به گروه متحرک ستارگان دب اکبر تعلق دارد و گمان می رود یک ستاره متغیر باشد.
  • اتا دب اکبر (قائد، Alkaid ): قائد با قدر ظاهری ۱٫۸۵ و فاصله تقریبی ۱۰۱ سال نوری ۳۵ امین ستاره درخشان آسمان شب است. این ستاره یک ستاره جوان رشته اصلی است که شرقی ترین ستاره صورتواره هفت اورنگ محسوب می شود.
  • گاما دب اکبر (فخذ، Phecda): یک ستاره رشته اصلی با قدر ظاهری ۲٫۴۳ و فاصله تقریبی ۸۳ سال نوری از زمین. نام سنتی ستاره از کلمه ی عربی گرفته شده و به معنای “ران خرس” است.
  • دلتا دب اکبر (مغرز، Megrez ): مغرز با قدر ظاهری ۳٫۳۱ و فاصله تقریبی ۵۸ سال نوری کم نورترین ستاره هفت اورنگ است. این ستاره به میزان زیادی تابش فروسرخ از خود منتشر می کند که دلالت بر وجود یک خرده دیسک در اطراف آن دارد. نام سنتی ستاره نیز به معنی “بیخ یا محل رستن دم خرس” است.
  • زتا دب اکبر (میزار، عناق، Mizar): یک سامانه ستاره ای با قدر ظاهری ۲٫۲۳ و فاصله تقریبی ۸۲ سال نوری از زمین. این ستاره اولین جفت ستاره ای است که از آن عکس گرفته شد.

دیگر ستارگان اصلی دب اکبر شامل  ستاره سها (Alcor )، دبلیو خرس بزرگ، مسیه ۴۰، ۴۷ خرس بزرگ، گروم بریج ۱۸۳۰ و … می شوند.

اجرام عمیق آسمانی در صورت فلکی دب اکبر

کهکشان بوده

 

  • کهکشان بوده (مسیه ۸۱ ، NGC 3031، Bode’s Galaxy): مسیه ۸۱ یک کهکشان مارپیچی درخشان و بزرگ است که ۱۱٫۸ میلیون سال نوری از زمین فاصله دارد. این کهکشان در حال تعامل با مسیه ۸۲ و کهکشان کوچک NGC 3077 است. مسیه ۸۱ بزرگ ترین کهکشان از بین ۳۲ کهکشان گروه M31، یکی از گروه های کهکشانی در صورت فلکی دب اکبر است. در نتیجه تعاملات میان این کهکشان و مسیه ۸۲ و NGC 3077، گاز هیدروژن از هر سه این کهکشان ها منتشر شده و منجر به ایجاد ساختارهای رشته ای گازی در گروه می شود. کهکشان بوده را می توان در ۱۰ درجه شمال غربی ستاره دبه مشاهده کرد.

کهکشان سیگار

 

  • کهکشان سیگار (مسیه ۸۲، M92، NGC 3034): مسیه ۸۲ یک کهکشان ستاره فشان لبه دار است که در فاصله تقریبی ۱۱٫۵ میلیون سال نوری از منظومه شمسی قرار دارد. تشکیل ستاره در مرکز این کهکشان ۱۰ برابر سریع تر از فعالیت های تشکیل ستاره در تمام کهکشان راه شیری است. قدر ظاهری این کهکشان ۸٫۴۱ و درخشندگی آن ۵ برابر درخشش راه شیری است. مسیه ۸۲ منبع تابش اشعه فروسرخ است و در هنگام مشاهده آسمان در نور فروسرخ، این کهکشان درخشان ترین کهکشان در آسمان دیده می شود.

به نظر می رسد کهکشان سیگار حداقل یک برخورد با همسایه خود، مسیه ۸۲ داشته و در نتیجه مقدار زیادی از گاز در طول ۲۰۰ میلیون سال گذشته به هسته اش متصل شده است. به همین دلیل است که فعالیت های تشکیل ستاره در این کهکشان ۱۰ برابر بیشتر از کهکشان های دیگر است.

  • سحابی جغد (مسیه ۹۷، M97، NGC 3587): سحابی جغد یک سحابی سیاره نما با قدر ظاهری ۹٫۹ است که در فاصله تقریبی ۲۶۰۰ سال نوری از منظومه شمسی قرار دارد. دانشمندان معتقدند این سحابی در حدود ۸۰۰۰ سال پیش تشکیل شده است.

دیگر اجرام عمیق صورت فلکی دب اکبر شامل کهکشان فرفره، مسیه ۱۰۸، مسیه ۱۰۹ و NGC 5474 هستند.

 

بیشتر بخوانید:

همه چیز درباره ی صورت فلکی شکارچی یا جبار

تعریف و چرخه حیات ستارگان رشته اصلی

صورت فلکی ذات الکرسی

 

منبع: www.constellation-guide.com

مترجم: لیلا رضایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *